Staż bezpłatny? Kiedy jest legalny i co zmieni się w 2026?

W dzisiejszym dynamicznym świecie zawodowym, staże stały się kluczowym elementem w budowaniu kariery. Jednak pytanie o to, czy staż może być bezpłatny, budzi wiele wątpliwości i jest przedmiotem licznych dyskusji. Zrozumienie ram prawnych regulujących bezpłatne staże w Polsce jest absolutnie fundamentalne dla każdego, kto rozważa podjęcie takiej formy zdobywania doświadczenia.

Jako Jędrzej Jabłoński, chciałbym jasno przedstawić, kiedy staż jest legalnie bezpłatny, a kiedy pracodawca ma obowiązek wypłaty wynagrodzenia. Moim celem jest dostarczenie kompleksowych informacji, które pozwolą odróżnić zgodne z prawem praktyki od tych, które mogą nosić znamiona nadużycia, a także przygotować na nadchodzące zmiany w przepisach.

W Polsce kwestia bezpłatnych staży jest złożona i ściśle uregulowana przepisami prawa. Nie każdy staż może być nieodpłatny, a jego legalność zależy od konkretnego rodzaju stażu oraz podstawy prawnej, na której jest realizowany.

Co do zasady, staż może być bezpłatny, ale istnieją ścisłe wyjątki i regulacje, które jasno określają warunki, w jakich jest to dopuszczalne. Właśnie na rozróżnieniu tych sytuacji skupimy się w tym artykule, aby każdy mógł świadomie podejmować decyzje dotyczące swojej ścieżki zawodowej.

Legalne bezpłatne staże: szczegółowe omówienie

Jednym z głównych przypadków, kiedy staż może być legalnie bezpłatny, jest tzw. praktyka absolwencka. Jest ona regulowana przez Ustawę z 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich. Zgodnie z tymi przepisami, praktyka absolwencka może być zarówno odpłatna, jak i nieodpłatna. Jest ona przeznaczona dla osób, które ukończyły co najmniej gimnazjum lub ośmioletnią szkołę podstawową i w dniu rozpoczęcia praktyki nie ukończyły 30 lat. Kluczowe jest również to, że umowa o taką praktykę nie może być zawarta na okres dłuższy niż 3 miesiące. To właśnie w ramach tej ustawy najczęściej spotykamy się z legalnymi, bezpłatnymi stażami. Innym typem staży, które mogą być bezpłatne, są obowiązkowe praktyki studenckie i uczniowskie. Dotyczy to sytuacji, gdy praktyki te stanowią integralną część programu nauczania w szkołach wyższych, technikach czy szkołach zawodowych. Ich głównym celem jest zdobycie konkretnych umiejętności praktycznych i przygotowanie do zawodu, a nie świadczenie pracy w rozumieniu Kodeksu pracy. W takich przypadkach instytucje edukacyjne i firmy współpracujące w ramach programu nauczania nie mają obowiązku wypłacania wynagrodzenia.

Warto również rozróżnić staż od wolontariatu. Wolontariat z definicji jest aktywnością nieodpłatną i ma inne cele niż staż. Choć może on przyczyniać się do rozwoju osobistego i budowania doświadczenia, jego głównym założeniem jest zazwyczaj pomoc społeczna, wsparcie organizacji non-profit czy realizacja celów charytatywnych. Wolontariat nie jest formą zatrudnienia ani stażu w rozumieniu przepisów o stażach, a jego podstawą jest Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Stypendium lub wynagrodzenie: staże, które zawsze są płatne

Istnieją staże, które z mocy prawa muszą być płatne. Najbardziej znanym przykładem są staże organizowane przez Urzędy Pracy. W tym przypadku stażysta zawsze otrzymuje stypendium, które jest finansowane z Funduszu Pracy, a nie bezpośrednio od pracodawcy. Wysokość tego stypendium jest stała i wynosi 120% kwoty zasiłku dla bezrobotnych. Jest to forma wsparcia dla osób bezrobotnych, mająca na celu aktywizację zawodową i zdobycie praktycznych umiejętności.

Kolejną grupą, która musi otrzymywać wynagrodzenie, są pracownicy młodociani uczący się zawodu. Przepisy Kodeksu pracy dotyczące zatrudniania młodocianych jasno określają, że muszą oni być wynagradzani za swoją pracę, niezależnie od tego, czy jest to praktyczna nauka zawodu czy przyuczenie do wykonywania określonej pracy. To zabezpieczenie ma chronić młodych ludzi przed wyzyskiem i zapewnić im godne warunki zdobywania kwalifikacji.

Niestety, zdarzają się sytuacje, w których bezpłatny staż jest nadużyciem i próbą obejścia Kodeksu pracy. Mówimy o tym, gdy stażysta wykonuje te same obowiązki co pracownik etatowy, jest podporządkowany pracodawcy, ma wyznaczone miejsce i czas pracy, a mimo to nie otrzymuje wynagrodzenia. W takich przypadkach, mimo nazwy "staż", mamy do czynienia z faktycznym stosunkiem pracy, który powinien być uregulowany umową o pracę i wiązać się z należnym wynagrodzeniem. Jeśli podejrzewasz, że jesteś w takiej sytuacji, możesz zgłosić sprawę do Państwowej Inspekcji Pracy, która ma uprawnienia do interwencji.

"Jeśli charakter wykonywanych zadań, podporządkowanie pracodawcy oraz wyznaczone miejsce i czas pracy spełniają znamiona stosunku pracy, to zawarcie umowy o bezpłatny staż jest nielegalne i powinna to być umowa o pracę z wynagrodzeniem."

Twoje prawa na bezpłatnym stażu: co gwarantuje prawo?

Nawet jeśli decydujesz się na bezpłatny staż, na przykład w ramach praktyki absolwenckiej, kluczowe jest zawarcie pisemnej umowy. Taka umowa powinna jasno określać rodzaj wykonywanej pracy, czas trwania praktyki, prawa i obowiązki obu stron, a także warunki jej rozwiązania. To zabezpiecza zarówno praktykanta, jak i podmiot przyjmujący na praktykę. Co ważne, w przypadku nieodpłatnej umowy o praktykę absolwencką, może ona zostać rozwiązana na piśmie w dowolnym momencie przez którąkolwiek ze stron, co daje pewną elastyczność.

Mimo braku wynagrodzenia, stażysta na bezpłatnej praktyce absolwenckiej posiada szereg praw, które mają na celu zapewnienie mu godnych i bezpiecznych warunków pracy. Do najważniejszych należą:

• Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (BHP), co oznacza, że podmiot przyjmujący na praktykę musi zapewnić odpowiednie szkolenia i środki ochrony.
• Stosowanie niektórych przepisów Kodeksu pracy dotyczących norm czasu pracy, czyli stażysta nie może pracować dłużej niż 8 godzin dziennie i 40 godzin tygodniowo.
• Prawo do odpoczynku dobowego i tygodniowego, co gwarantuje regenerację sił po pracy.
• Ochrona przed dyskryminacją, co oznacza, że stażysta nie może być traktowany gorzej ze względu na płeć, wiek, rasę czy inne cechy.
• Warto jednak pamiętać, że w przypadku bezpłatnej praktyki absolwenckiej, stażysta zazwyczaj nie jest objęty ubezpieczeniami społecznymi.

Po zakończeniu praktyki, niezależnie od tego, czy była płatna, czy bezpłatna, stażysta ma prawo do otrzymania zaświadczenia o jej odbyciu. Jest to niezwykle ważny dokument, który powinien zawierać informacje o rodzaju wykonywanej pracy, zdobytych umiejętnościach oraz okresie trwania praktyki. Takie zaświadczenie jest kluczowe dla dalszego rozwoju kariery, budowania CV i potwierdzania doświadczenia zawodowego.

Rewolucja w stażach: co zmieni nowa ustawa od 2026 roku?

W Polsce trwają intensywne prace nad projektem ustawy, która ma na celu wprowadzenie znaczących zmian w obszarze staży. Głównym założeniem jest likwidacja bezpłatnych staży na otwartym rynku pracy. Choć dokładny termin wejścia w życie nowych przepisów nie jest jeszcze ostatecznie ustalony, przewiduje się, że nastąpi to najwcześniej w 2026 roku. To będzie prawdziwa rewolucja w sposobie postrzegania i organizacji staży.

Kluczową zmianą, jaką ma wprowadzić projekt ustawy, jest obowiązkowe minimalne wynagrodzenie dla stażysty. Zgodnie z propozycjami, wyniesie ono co najmniej 35% przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej. To ma zapewnić stażystom godziwe warunki finansowe i zapobiec wykorzystywaniu ich pracy bez adekwatnej rekompensaty. Jest to krok w stronę ujednolicenia standardów i zapewnienia większej sprawiedliwości na rynku pracy.

Poza wynagrodzeniem, projekt ustawy przewiduje również szereg innych praw dla stażystów, które mają poprawić ich sytuację i zwiększyć bezpieczeństwo. Należą do nich:

• Objęcie ubezpieczeniami społecznymi na zasadach przewidzianych dla zleceniobiorców, co zapewni stażystom dostęp do świadczeń zdrowotnych i emerytalnych.
• Prawo do dni wolnych od pracy, na przykład 1 dzień za każdy miesiąc stażu trwającego do 3 miesięcy i 2 dni za każdy kolejny miesiąc, co pozwoli na odpoczynek i załatwienie spraw osobistych.
• Obowiązek wyznaczenia opiekuna lub mentora przez organizatora stażu, który będzie wspierał stażystę w procesie nauki i rozwoju.
• Zapewnienie szkoleń z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) przez organizatora stażu.

Warto jednak zaznaczyć, że nowe regulacje nie obejmą wszystkich staży. Z projektu ustawy wyłączone mają być między innymi praktyki wynikające z Prawa oświatowego i Prawa o szkolnictwie wyższym. Oznacza to, że obowiązkowe praktyki studenckie, będące częścią programu nauczania, prawdopodobnie nadal pozostaną bezpłatne, co jest istotną informacją dla studentów i uczelni.

Jak wybrać dobry bezpłatny staż: szansa na rozwój czy ryzyko?

Decydując się na bezpłatny staż, należy być szczególnie czujnym i zwracać uwagę na sygnały ostrzegawcze, które mogą wskazywać na próbę wyzysku lub obejścia przepisów. Jeśli stażysta wykonuje obowiązki pracownika etatowego, a firma nie oferuje mu żadnych perspektyw rozwoju ani nauki, może to być znak, że staż służy jedynie jako tania siła robocza bez odpowiednich praw i wynagrodzenia. Pamiętajmy, że staż ma być przede wszystkim okazją do nauki i zdobycia doświadczenia, a nie zastępstwem dla pełnoetatowego pracownika.

• Brak jasno określonego zakresu obowiązków lub ich rozbieżność z ofertą.
• Wykonywanie monotonnych, powtarzalnych zadań, które nie przyczyniają się do rozwoju umiejętności.
• Brak wyznaczonego opiekuna lub mentora, który miałby wspierać stażystę.
• Brak szkoleń lub możliwości zdobycia nowych kwalifikacji.
• Długie godziny pracy, niezgodne z normami Kodeksu pracy, bez możliwości odpoczynku.
• Brak pisemnej umowy lub niejasne warunki współpracy.

Aby ocenić wartość bezpłatnego stażu i upewnić się, że będzie on faktyczną szansą na rozwój, a nie ryzykiem, warto wziąć pod uwagę kilka kluczowych kryteriów. Dobrze wybrany staż może otworzyć drzwi do kariery, nawet jeśli początkowo nie wiąże się z wynagrodzeniem.

• Jasno określony zakres obowiązków: Upewnij się, że zadania są zróżnicowane i pozwalają na naukę.
• Możliwość nauki i rozwoju: Sprawdź, czy firma oferuje szkolenia, dostęp do narzędzi i technologii, które pomogą Ci zdobyć nowe umiejętności.
• Obecność mentora: Ważne jest, aby mieć osobę, która będzie Cię wspierać, udzielać informacji zwrotnych i dzielić się wiedzą.
• Perspektywy zatrudnienia po stażu: Dowiedz się, czy firma często zatrudnia stażystów po zakończeniu praktyki. To dobry wskaźnik jakości stażu.
• Reputacja firmy: Poszukaj opinii o firmie, sprawdź jej kulturę organizacyjną i wartości.
• Zgodność z Twoimi celami zawodowymi: Upewnij się, że staż wpisuje się w Twoje długoterminowe plany kariery.